(اقلید - معاونت آموزشی- ظهیری)

مقدمه :

درس پژوهی نوعی  پژوهش مشارکتی است که فرصتی فراهم می آورد تا معلمان به تبادل تجربه ، برنامه ریزی گروهی ،یاد گیری مشارکتی ، بحث های حرفه ای و باز اندیشی بپردازند. این فعالیت به معلمان امکان می دهد به صورت حرفه ای در روابط خود با دانش آموزان و فعالیت های کلاس درس وارد شوند و بر یادگیری در حین عمل ، بهبود محیط تلاش و ارتقای کیفی فعالیت های یادگیری متمرکز شوند بر این اساس  گروهی از معلمان موضوعی خاص از برنامه  درسی  را بر می گزینند ، آن را به عنوان واحد کار طراحی ، اجرا و ارزشیابی  می کنند و از محصول آن در تدریس بهتر استفاده می برند. یکی از اعضا برنامه را اجرا و دیگران در جهت نیل به الگویی مشترک آن را نقد و اصلاح می کنند.

اهداف درس پژوهی:

1-   درس پژوهي به گسترش فرهنگ يادگيري در مدارس ياري مي‌رساند و محيطي را فراهم مي‌سازد تا معلمان از يكديگر بياموزند ، دانش حرفه‌اي خود را ارتقا دهند، در رفتار خود بازانديشي كنند و در تحول مستمر آموزش مشاركت كنند.

2-   معلمان از طريق درس پژوهي، به عنوان مدلي اثربخش براي پژوهش در مدرسه، ياد مي‌گيرند كه چگونه از يكديگر بياموزند،در تجارب آموزشي و تربيتي يكديگر سهيم شوند. آنها بدين ترتيب مي‌توانند با بازانديشي در رفتارهاي آموزشي خود، راه‌هاي بهتري براي ياددادن و يادگرفتن بيابند و به‌توليد دانش حرفه‌اي بپردازند.

3-   درس پژوهي، با درگير ساختن معلمان در فرآيند تبيين مساله، طرح نقشه، عمل، مشاهده، بازانديشي و بازنگري، فرهنگ مشاركتي حرفه‌اي را ارتقا مي‌دهد.

4-   اين فرآيند يادگيري، به تغيير فرهنگ مدرسه كمك مي‌كند و محيط انعطاف‌پذير براي دستيابي به يادگيري سازماني را توسعه مي‌بخشد.

5-   درس پژوهي به معلمان‌اجازه مي‌دهد كه مسووليت بيشتري در اداره مدرسه احساس كنند و آن را عاملي براي فراهم‌ آوردن يادگيري از خود از طريق مشاهده، بازانديشي در عمل انجام شده و خود ارزيابي مي‌دانند.

6-   معلمان در اين فرآيند به همكاري با محققان در حمايت از ترويج تفكر سيستماتيك و تفكر انتقادي تشويق مي‌شوند و هنگامي كه توجه‌ اصلي معلمان به فرآيند ياددهي، يادگيري است، علاقه بيشتري در زمينه توجه به يادگيري دانش‌آموزان در كلاس درس پيدا مي‌كنند.

7-   در اين فرآيند معلمان در محيطي شوق انگيز و مسوولانه به بهسازي فرهنگ مدرسه كمك مي‌كنند ، ظرفيت خود را براي تبديل از نقش آموزگار به ياَدگيرنده و رهبري فرآيند يادگيري تغيير مي‌دهند"، "رهبري آموزشي را براي تفكر نوآورانه و غني‌سازي يادگيري حمايت مي‌كنند و به توسعه مهارت‌هايشان به عنوان رهبران تحول در مدرسه ادامه مي‌دهند. توليد دانش حرفه‌اي، گسترش فرهنگ يادگيري و رهبري اثر بخش از طريق توسعه مشاركت، همكاري و بازانديشي گروهي است.

8-   درك عميق‌تر مديران آموزشي از درس پژوهي، بكارگيري استراتژي‌هاي اثر بخش‌تر در ارتقاي مديريت آموزشي را محقق مي‌سازد، ياددهنده را به ياد يادگيرنده تغيير مي‌دهد، مدرسه را از جايي براي آموزش به مكاني براي يادگيري متحول مي‌كند و آن را به مثابه سازمان يادگيرنده بازسازي مي‌كند.

مراحل درس پ‍ژوهي

1-     تبيين مسأله وانتخاب موضوع

-    دانش آموزان دردرك كدام مباحث ودروس مشكل دارند ؟

-    مسأله می تواند یافتن روشی برای انتقال یک مفهوم جدید درکلاس درس باشد.

-  مسأله می تواند یک سوال جزئی مانند بهبود فهم دانش آموزان ازچگونگی جمع کردن کسرهایی با مخرج های نامساوی باشد.

الزامات تبیین  مسأله

-     طرح مبانی نظری موضوع

-     بهره گیری از یافته های پژوهشی

-    توجه به ویژگی ها و شرایط خاص مسأله

-    شواهد ومستندات

2-    برنامه ريزي درس پژوهي

-    ضرورت واهمیت پرداختن به موضوع ازطریق درس پژوهی

-    اهداف

-    کاربردهای عملی ونظری

-    تهیه وتدوین الگوی طرح درس مبتنی بر روش های فعال تدریس

-    ( تعيين اعضاي گروه، وظایف ومسئولیت ها ونقش هریک، امكانات موردنياز مجري درس، زمان انجام، فيلمبردار، تعیین دبیرتیم و... تهيه طرح درس توسط گروه

3-    آموزش درس

-    براي تدريس تاريخي معين مي گردد. هنگام شروع درس معلمان در قسمت عقب كلاس مي نشينند.

-    یک نفر فیلمبرداری می کند.

-    یک نفرتدریس معلم را براساس طرح درس تهیه شده نظارت می کند .

-   یک نفر واکنش ها،عملکرد دانش آموزان را زیر نظردارد و ضمن تهیه گزارش میزان علاقه و فعالیت های آنان را زیر نظر دارد.

4-    ارزشيابي تدريس وبازتاب تأثيرآن دربرنامه ریزی مجدد درس

ابتدا معلم مجري طرح درمورد تدريس خود اظهار نظر مي كند ونظر خود را درباره چگونگي اجراي درس ومسائل عمده آن بيان مي كند.سپس معلمان عضو گروه معمولا با ديدگاه انتقادي درباره قسمت هايي ازدرس كه به نظر آنها مشكل داشته صحبت مي كنند.بايد توجه داشت كه تمركز بردرس است نه معلمي كه آن راآموزش داده است درس محصول گروهي است وهمه اعضا درمورد نتيجه برنامه خود،احساس مسئوليت مي كنند.درواقع آنها ازخود انتقاد مي كنند.دبیرتیم تمام نقطه نظرات را یادداشت می کند.

5-    تجديد نظر درتدريس:

معلمان گروه درس پژوهي باتوجه به مشاهدات وبازخوردها دردرس تجديد نظر مي كنند( تجديد نظر درمورد مواد آموزشي فعاليت ها،سوال ها،و...) يك سوال اساسي دراين بخش وجود دارد وآن عبارت است از :

چگونه مي توان برنامه را بهتر اجرا كرد؟  دراین مرحله باتوجه به مشاهدات ویادداشت های معلمان،واکنش های دانش آموزان ونظرات معلم مجری،طرح درس تجدیدنظرمی شود.ممکن است روش تدریس، فعالیت ها، سوال ها،مسائل مطرح شده،مواد ورسانه انتخاب شده یا همه اجزای درس تغییرکند تا دوربعد تدریس نتایج بهتری عاید شود.

6-     آموزش درس تجديد نظر شده:

دراین مرحله درس تجدید نظرشده یک بار دیگر با رفع نواقص و براساس اصلاحات انجام شده تدریس می گردد  ( تدریس نهایی) این تدريس ممکن است درهمان كلاس يا كلاس ديگر باشد . ممکن است  تدريس توسط همان معلم يا يكي ديگرازاعضاي گروه باشد. دراین مرحله اعضاي شوراي معلمان درتدريس حضوردارند.( ممکن است تعداد معلمان واعضاي حاضر بيشتر از تعداد دانش آموزان باشد)

7-    ارزشيابي وبازانديشي:

چه چیزی ازدرس پژوهی واجرای آن آموخته شد؟ این سوالی است که دراین مرحله درجلسه درس پژوهی مطرح می شود.یادگیری و فهم دانش آموزان و مسأله ای که به خاطر آن پژوهش انجام شد در این مرحله بررسی می شوند  و تیم از خود می پرسد، تاچه اندازه خوب عمل کردیم . بطور کلی میزان تحقق اهداف بیان می شود. دراین مرحله ممکن است از افراد دیگری مانند معلمان مجرب،مولفان کتب درسی، اساتید دانشگاه،انجمن های علمی مرتبط با موضوع درس پژوهی دعوت به عمل آید. همه اعضاي شوراي معلمان به همراه يك فرد متخصص خارج ازمدرسه تدريس را نقد وبررسي وتغييراتي پيشنهاد مي كنند.

8-    سهيم شدن در نتايج ودستاوردها

-         نوشتن گزارش پاياني: (تشریح فرایند درس پژوهی و یافته ها همراه با مستندات،گزارش ها،فیلم ها وعکس ها صورت جلسات،نقطه نظرات معلمان ودانش آموزان واولیا)

-         بازديدهاي افراد متخصص ومسئولين.

-         بازديدهاي معلمان ازمدارس يكديگر.

-         تبادل تجربيات.

-         برگزاری جشنواره وهمایش ارائه نتایج درس پژوهی.

کاربرگ مشخصات درس پژوهی

نکات مهم:

1.    متوسط تعداد اعضای گروه 3 تا 5 نفر می باشد. که حداقل دو نفر از اعضا از معلمان باشند.

2.    مدیر مرکز آموزشی یا در همه گروه ها و تیم های درس پژوهی مرکز مربوطه عضویت داشته باشد یا در هیچکدام.

3.    سایرنیروها ازجمله سرپرست آموزشی،دبیرراهنما، مشاور ونیروهای توانبخشی می­تواننددرچندتیم عضوباشند.

4.    مدارسی که فاقد نیروهای توانبخشی هستند می توانند از نیروهای توانبخشی سایر مراکز استفاده نمایند.

5.    معلمان فقط مجاز به عضویت در یک تیم در مرکز آموزشی مربوطه هستند.

6.    عضویت همکاران بدون داشتن نقش مهم و قابل توجه در گروه موجب کسر امتیاز کلی خواهد شد.

7.    رعایت چرخه درس پژوهی ضرورت تام دارد و گزارش نهایی درس پژوهی شامل هشت بخش به شرح ذیل تدوین گردد:

1-       تبیین مسأله وانتخاب موضوع 2- برنامه ریزی درس پژوهی 3- آموزش درس 4- ارزشیابی تدریس و بازتاب تأثیر آن دربرنامه ریزی مجدد درس 5- تجدیدنظر درتدریس 6- آموزش درس تجدیدنظر شده 7- ارزشیابی و بازاندیشی 8- ضمائم و مستندات

9.    گزارش نهایی طرح درس پژوهی در دو جلد (تایپ شده)همراه با یک حلقه دی وی دی، شامل فایل گزارش  نهایی، عکس ها و فیلم (فیلم مرحله سوم و ششم) تهیه و یک نسخه از آن به اداره آموزش و پرورش ارسال و نسخه دوم در مرکز آموزشی بایگانی گردد.

10.تهیه و تدوین الگوی طرح درس مبتنی بر روش های فعال تدریس و اجرای مطلوب آن از امتیاز ویژه ای برخودار خواهد بود.

11.مدت زمان تدریس30الی 40 دقیقه می باشد.

12.از بیان و درج مطالب غیر ضروری که صرفاً حجم گزارش نهایی را افزایش دهد خودداری گردد.

14.عکس و فیلم های درس پژوهی با رضایت همکاران و اولیاء دانش آموزان ذیربط تهیه و ارسال گردد.

15.عنوان درس پژوهی براساس هدف کلی نوشته شود.

نقش هریک از اعضای تیم به شرح زیر می باشد :

* مدیر رسانه(معلم ناظر و طراح تجهیزات و رسانه های متناسب با موضوع تدریس جشنواره) : به منظور تقویت روش های نوین تدریس از جمله روش تدریس چند حسی (مختلط) و ... که منجر به هدایت یادگیری از طریق تمام حواس خواهد شد همکاران علاقمند و آگاه در زمینه ی تجهیزات  و وسایل کمک آموزشی از جمله رسانه های مبتنی بر  ITضمن پی گیری تدوین سناریو در امور رسانه ای فرآیند تدریس مشارکت خواهند داشت .

* مجری تدریس ( با تاکید براجرای الگوها و روش های فعال تدریس در کلاس درس) : همکاران علاقمند و توانمند در زمینه ی اجرا و انجام ارزشیابی متناسب با موضوع تدریس ضمن پی گیری تدوین سناریو ، در اجرای تدریس به صورت عملی و در کلاس واقعی مشارکت خواهند داشت .

*از آن جا که شیوه نامه ی جشنواره درس پژوهی بر اساس خرد جمعی و تفکر گروهی تدوین گردیده است ، انتظار می رود انتخاب موضوع تدریس در هر پایه ، انتخاب الگوهای و روش های مناسب ، انتخاب رسانه ها و تجهیزات آموزشی ، انتخاب ابزارهای ارزشیابی و ... براساس کارگروهی صورت پذیرد .

- هیچ گونه محدودیتی در انتخاب اعضای تیم به لحاظ اشتغال در یک آموزشگاه یا در یک پایه نمی باشد .

- تدریس در کلاس درس با حضور اعضای تیم و دانش آموزان صورت می پذیرد ، که دانش آموزان در نقش فراگیر و اعضای تیم در نقش مجری تدریس و ناظرین بر اجرا خواهند بود . در این شیوه مجری ، اجرا کننده فرایند تدریس و ناظرین( طراح سناریو و مدیر رسانه) مسئول ثبت گزارش از کیفیت و تاثیر الگوها و روش های پیشنهاد ی ( طراح سناریو) و رسانه های ارائه شده ( مدیر رسانه ) خواهند بود .

- شایسته است کلیه تجهیزات فرآیند تدریس در قالب تیم از تولیدات اعضای تیم باشد.

- معلمان گرامی در کلاس های چندپایه نیز در قالب یک گروه سه نفره می توانند با محوریت یک درس ارائه فعالیت نمایند . شایان ذکر است طراحی آموزشی در کلاس های چند پایه حتما به صورت تلفیقی باشد ، ( یکی از درس های مذکور به صورت محور و یک درس فرعی به صورت دلخواه در کنار آن لحاظ گردد.)

«چگونگی تدوین گزارش کتبی در درس پژوهی »

*صفحه عنوان

*صفحه بسم ا..

*صفحه تقدیم

*صفحه تقدیر

*چکیده

*فهرست مطالب

فصل اول

*مقدمه

*تعریف و تبیین مسأله و توصیف چالش های موجود و تعیین وضعیت مطلوب (مشکل موجود)

* تعیین ضرورت و اهمیت موضوع

*تعیین اهداف (اهداف کلی – جزئی – رفتاری و ...)

* تعیین سوالات درس پژوهی ( تبدیل اهداف به سوالات پژوهشی)

فصل دوم

• توصیف ویژگی های طرح درس (سناریو)
• نحوه ی اجرا ( سناریوی آموزشی)
• چالش های فرا روی گروه و راهکارهای گروه برای مقابله با آن ها
• زمانبندی نحوه اجرا (تعیین زمان اختصاصی به مراحل تدریس)
• نحوه تقسیم کار ( تعیین وظایف محوله به افراد گروه )
• روش تعیین اثر بخشی نتایج اجرای درس پژوهی
• ابزار و امکانات مورد نیاز گروه
• ارزشیابی اجرای طرح درس اول (نتایج حاصل از تدریس)

فصل سوم

• توصیف و ارزیابی طرح درس اول
• داده های پژوهش حاصل از تحلیل طرح درس اول
• نظر نهایی گروه درباره نحوه اجرا
• پاسخ به سوالات پژوهش
• اجرای طرح درس دوم ( در صورت داشتن نواقص در اجرای اول)

فصل چهارم

• توصیف ویژگی های طرح درس دوم
• داده های پژوهش (حاصل از تحلیل طرح درس دوم)
• نظر نهایی‌گروه درباره نحوه اجرا
• پاسخ به سوالات پژوهش

فصل پنجم

• ارزشیابی طرح درس دوم
• داده های پژوهش ( حاصل از طرح در اول و دوم )
• نظر نهایی گروه درباره نحوه اجرا
• پاسخ به سوالات پژوهش
• جمع بندی نهایی گروه
• بیان محدودیتها
• پیشنهادات

امیدوارم موفق و سر بلند باشید و سرافرازی همکاران و معلمان ایران  عزیز مورد خواست و آرزوی قلبی ما می باشد .

فهرست منابع و مآخذ

1-    استیپانک و همکاران (1389) «درس پژوهی راهنمایی عملی برای مدیران و معلمان» (ترجمه رضا ساکی و داریوش مدنی)، تهران، حکمت علوی

2-    ساکی، رضا (1388) «سواد پژوهشی معلم» تهران، انتشارات دانش آفرین.

3-    حوریزاد، بهمن (1388) «درس پژوهی پژوهش مشارکتی کارکنان» تهران، لوح زرین

4-    دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش (1389) سند تحول راهبردی، وزارت آموزش و پرورش.