(اقلید - معاونت آموزشی- ظهیری)

به نام خدا

به نام خدا

موضوعات درسی مطرح شده در کتابهای درسی دوره ابتدایی

1-     موضوعات مذهبی

2-     موضوعات ادبی

3-     موضوعات ملی گرایی

موضوعات درسی مطرح شده در کتابهای درسی دوره ابتدایی در ایران

موضوعات كتاب بخوانيم شامل: خداشناسي، نهادها، بهداشت، اخلاق فردي و اجتماعي، دانش و دانشمندان، مسائل ديني، ملي و ميهني، طبيعت و هنر و ادبيات

فهرست مفاهیم کتاب بخوانیم و بنویسیم : ارزشی  - دستوری  - نگارشی – املایی -  ادبی

مثلا در کتاب بخوانیم  کلاس پنجم که 40 درس و شعر و روان خوانی قرار داده شده است 9 درس در مورد ملی میهنی و 10 درس در مورد موضوع مذهبی آورده شده است و در کلاس چهارم 6 درس ملی میهنی و 6 درس مذهبی از مجموع 40 درس  که نشان از اهمیت موضوع مذهبی و ملی میهنی در کتاب کلاس پنجم می باشد .

در فارسی پایه اول از 22 درس موجود در 7 درس و 10 صفحه به موضوعات ملی گرایی و مذهبی پرداخته شده است .

در بخوانیم پایه سوم از مجموع 22 درس 10 درس آن به موضوعات ملی میهنی ، ادبی و مذهبی پرداخته شده است.

برنامه ریزی درسی تعلیم و تربیت دینی در ایران

در میان همه ی دروس ، درس دینی جزئ لاینفک برنامه ی درسی قلمداد می شود . در گذشته استادان بزرگی چون شهید باهنر و بهشتی و مطهری این کار را انجام می داده اند و امروزه توسط آقایان حسینی و امینی این راه ادامه دارد. امروزه توجه به رویکردهای جدید آموزشی (همراهی تربیت با تعلیم، به فعلیت رساندن استعدادهای نهفته ، توجه به آموزش غیر مستقیم ، یادگیری مشارکتی و فعال ،خلاقانه و ...)نیازهای نو در آموزش را می طلبد، که بر گرفته از نظر متخصصان است.

دیدگاه برنامه ریزان هدیه های آسمان

تنها راه سعادتمند شدن انسان ، بهره مندی او از تعلیم و تربیت دینی است.

1-     آگاهی از ویژگی های روان شناختی کودک    2- آشنایی با معارف دینی و آموزه های آن

3-آشنایی با رویکردها، روش ها و شیوه های دینی     4- برخورداری از هنر معلمی

4-     برخورداری از منش و خصلت نیکو

ویژگیهای برنامه ی جدید تعلیم و تربیت دینی

1-توجه به رویکردهای جدید در تعلیم و تربیت         2- توجه بیشتر به جنبه های عاطفی و نگرشی و تاکید بر عمل

3-توجه به توانایی ها و محدودیت های رشد شناختی کودکان    4- ایجاد فرصت یادگیری و تفکر  

5-تغییر اساسی در نظام ارزشیابی                   6-  توجه به هنر ، برای ترسیم چهره ی زیبای الگو های دینی

اهداف کلی تعلیم و تربیت دینی در دوره ابتدایی

1-قلمرو دانش و اطلاعات      2- قلمرو گرایش ها و عواطف      3- قلمرو مهارت ها و عمل

مفاهیم خدا – پیامبری  - امامت – آداب و اخلاق اسلامی – احکام – مراسم اسلامی و ...

مثلا  مفاهیم امامت در کتاب هدیه های آسمان کلاس پنجم بیشترین مباحث را به خود اختصاص داده است. یعنی از 23 درس موجود در کتاب نزدیک به 15 درس آن به نکات دینی در مورد امامت پرداخته است که 65 درصد می باشد .

مطالعه پيرامون کتابهاي درسي در ايران عمري بالغ بر جندين دهه دارد.  برخي از اين مطالعات به روش تحليل محتوا روي متون درسي مدارس با رويکردهاي آموزشي، جامعه شناختي، روانشناختي و نظاير اين انجام شده است. برنامه درسي دوره ابتدايي بايد بر مهارتهاي ابزاري پايه که سواد و مهارت در رياضيات را اعتلا مي بخشند، تکيه کند ؛ اهداف آموزشي را در دو حيطة شناختي و عاطفي در هشت مقوله دسته بندي مي کنند.  اين مقوله ها عبارتند از: ديني، علمي، اجتماعي، فرهنگي و هنري، بهداشتي، اقتصادي، فردي و اخلاقي، و سياسي

نهاد مدرسه پس از خانواده يکي از مهمترين نهادهايي است که مسئوليت جامعه پذيري دانش آموزان را به عهده دارد.  در اين فرآيند که از طريق آموزش رسمي در مدارس صورت مي‌گيرد کتاب‌هاي درسي به عنوان يکي از منابع آموزشي عمده و تاثيرگذار محسوب مي‌شوند. 

 از آنجا که متون درسي در مدارس معمولاً مورد استفاده دانش آموزان در گروههاي سني مختلف، و معلمان و حتي والدين آنها هم قرار مي‌گيرد، مي‌توان از آنها به عنوان يک وسيله ارتباطي با دوام در امر جامعه پذيري نام برد.  حال با توجه به نقش تحول برانگيزي و اجتماعي شدن از طريق مدرسه، اين سوال اساسي مطرح است که چه موضوعاتی را باید در کتابهای درسی دوره ابتدایی گنجاند؟   تحليل محتواي متون درسي مدارس براي تعيين نوع و حجم مطالب و همچنين سهم هر کتاب در مقاطع مختلف تحصيلي روشي مناسب به نظر مي‌رسد. تحليل محتواي کتابهاي درسي مي تواند ارزشها و هنجارهاي اجتماعي حاکم برجامعه را بازگو کند.   بويژه کتابهايي که در زمينه هاي علوم اجتماعي، زبان وادبيات، تاريخ و متون مذهبي نوشته شده اند.  بازگو کنندة سياستها و خط مشي آموزشي دولت است و مي توان از اين طريق به چارچوب ذهني دانش آموزان و شهروندان آتي جامعه پي برد.   در برنامه ريزي ارتباطي و ترويجي شناخت دانش، نگرش و باورهاي مخاطب از بايسته هاي اوليه محسوب مي شود.

در حالی که وفاق، وحدت، یکپارچگی و انسجام اجتماعی، مفاهیمی باریشه های تاریخی چند هزار ساله و به قدمت حیات اجتماعی بشرهستند. همبستگی ملی مفهومی است جدید که از زمان شکل گیری دولت های ملی در دو قرن اخیر پدیدار شده است▪ هویت و همبستگی ملی کتاب های درسی آموزش و پرورش نظام آموزشی،در شکل دهی به هویت ملی هر ملت در مقام رکنی اصیل از ارکان هویتی کشورها، نقش بی بدیلی به عهده دارد. تحلیل وبررسی علمی مواد به کار رفته در نظام آموزشی وشیوه ارائه آنها به طورمستقیم و غیر مستقیم و نیز بسامد کاربرد هر یک از مولفه های اصلی وفرعی نسبت به یکدیگر، موضوع بررسی کارشناسانه است. مقایسه این مولفه ها با یکدیگر و جریان عمومی فرهنگ کشور، ابزار مناسبی برای ترسیم نقشه کلان سیاست فرهنگی هر کشور خواهد بود.  بنابراین با فهم جایگاه مدرسه و نظام آموزشی می توان گفت: متمرکزترین و پرداخته ترین فعالیت در راستای تقویت یا تضعیف مولفه های همبستگی ملی، احساس تعلق و هویت در کتب درسی آموزش و پرورش است که امری قابل توجه است.

کتب درسی دوره ابتدایی و همبستگی ملی

دوره ابتدایی، در مراحل مختلف آموزش و پرورش، نقش اساسی وبنیادی در تربیت افراد دارد. این دوره، کودکانی را شامل می شود که درسنین شش تا یازده سالگی قرار دارند. حافظه نیرومند، علاقه وافر به یادگیری، کنجکاوی جهت دار و هدفمند، الگو برداری و تقلید از دیگران و تمایل به ارتباط با دیگر کودکان و همسالان، از جمله ویژگی های کودکان در این دوران است. در دوران ابتدایی، میزان تاثیر پذیری ویادگیری کودکان بسیار بالا است و در برنامه آموزشی دوره دبستان، برایجاد همبستگی ملی تاکید فراوان شده و کتب درسی آن به گونه ای تدوین و طراحی شده که مطالعه و آموزش آنها روح همبستگی ملی وجمعی را در بین دانش آموزان ایجاد و تقویت می کند. به گونه ای که شاهد هستیم برای تحقق این هدف، در کتب درسی دوره ابتدایی،فصلی به مسائل ملی میهنی اختصاص یافته، که در آنها به صورت مستقیم بر ایجاد همبستگی ملی تاکید شده است. با این همه، مطالب کتب درسی دوره ابتدایی و برنامه آموزشی دوره ابتدایی جهت تحقق همبستگی ملی به حساب می آید که اصلاح آنهامی تواند هر چه بهتر و بیشتر به تحقق اهداف آموزشی مورد نظر در ارائه دروس مرتبط با موضوع همبستگی ملی کمک کند.

در تعریف ملی گرایی هیچ گونه وحدت نظری وجود ندارد، تا آن جا که گروهی عقاید گروه دیگر را به کلی بی اساس اعلام می کنند.

به هر حال، ملی گرایی به مفهوم رایج امروزی آن، زمینه های وحدت امت بشری را از بین برده و مانع اتحاد ملت ها براساس پیوندهای اصیل انسانی شده است. نقش این جداسازی و بیگانگی ملی گرایی در بین ملت ها تا آن جاست که حتی در مواردی افراد یک ملت را چنان متوجه احساسات و منافع و مصالح ملی و میهنی می کند که حقوق افراد و ملل دیگر کاملاً بی ارزش انگاشته می شود.

زبان فارسي، ‌مهم­ترين عامل تفهيم و برقراري ارتباط با ديگران است. پس بايد با آشنايي به ادبيات و دستور فارسي از اين وديعه­ي الهي كه سينه به سينه به آيندگان هديه گرديده پاسداري كنيم و از آن بهره بگيريم.

مهارت سخن گفتن، نوشتن، گوش دادن ، خواندن و خلاقيت و نوآوري از اركان مهم زبان آموزي است كه همواره از دوران كودكي تا پايان زندگي همراه انسان خودنمايي كرده و باعث صيقل در روح و افكار مي­شود.

به ياد داشته باشيم كه بقاي تمدن معنوي و ادبيات عالم و دوام و برخورداري از انديشه­ي عالي وكلام شيرين و دل چسب گذشتگان هميشه از بركت قلم و هنر كتابت بوده است. سقراط مي­گويد: جامعه زماني فرزانگي مي­يابد كه خواندن و فهميدن اساس كار باشد. زبان فارسي يكي از اهداف مهم تعليم و تربيت جهت پرورش استعدادهاي گوناگون است كه با ايجاد بستري مناسب براي دانش آموزان باعث پرورش خلاقيت و نوآوري آنان در زمينه­ي آموزش مي­شود كه در نهايت فرآيند يادگيري- ياددهي را لذت بخش مي­كند.

ضرورت و اهميت درس فارسي دوره­ي ابتدايي

زبان فارسي كه از آن به عنوان «رمز هويّت ملي ما» نام برده شده است،يكي از مهم­ترين عناصر وحدت بخش ملّت بزرگ است. در اصل پانزدهم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران براين زبان به عنوان «زبان رسمی  و زبان آموزش» در مدارس تأكيد شده است. بنابراين توجه به چگونگي آموزش مهارت هاي زبان فارسي در مدارس نه تنها در موارد درسي مربوط به آموزش زبان مانند خواندن، نوشتن، جمله سازي، املا و انشا حائز اهميت است،بلكه در چگونگي آموزش مواد درسي ديگر از جمله رياضي، علوم تجربي، علوم اجتماعي و ديني نيز نقش اساسي ايفا مي­كند. در واقع اكنون به روشني آشكار شده است كه «زبان آموزش» يكي از مهمترين ابزارها در فرايند ياددهي و يادگيري؛ است به طوري كه ضعف و قوت دانش آموزان در هر كدام از مهارت هاي سخن گفتن، گوش دادن، خواندن و نوشتن به طور مستقيم در تضعيف يا تقويت يادگيري همه­ي درس­ها تأثير دارد.

در برنامه­ريزي آموزش زبان فارسي به هر چهار مهارت زباني، يعني گوش دادن، سخن گفتن، خواندن و نوشتن به يك ميزان توجه شده است.

براي بهتر شدن خط دانش­آموزان از دو نوع خط يكي خط خواندن و ديگري خط نوشتن استفاده شده است. بايد توجّه داشت كه به تناسب رشد و توسعه­ي تعليم و تربيت و طراحي شيوه­هاي تدريس نوين بايد از روش­هايي مثل هم ياري، تلفيقي، بحث گروهي و .... استفاده شود. مهم آن است كه از خود دانش آموزان بيش از همه در جريان ياددهي- يادگيري استفاده شود و از دادن پاسخ­هاي يكنواخت،‌ قالبي و كليشه­اي پرهيز گردد تا دانش آموزان بيش از پيش به سوي تفكر و خلاقيت حركت كنند.

در كتاب بخوانيم به مفاهيم درس­هاي ديگر مانند علوم، ديني، هنر، رياضي و تربيت بدني نيز توجّه شده است، كه به اين ويژگي رويكرد تلفيقي مي­گويند.

نقش های زبان

1-     نقش ارتباطی            2- نقش تکیه گاه اندیشه     3- نقش عاطفی     4- نقش هنری

مهارتهای شفاهی زبان

1-مهارت گوش دادن                                2-مهارت صحبت کردن

مهارتهای کتبی زبان

1-مهارت خواندن                                     2- مهارت نوشتن

دين، مذهب و همبستگي ملي
    از جمله آموزه هاي مهم دين براي رسيدن جامعه به توسعه و پيشرفت،دستور به همبستگي اجتماعي و انسجام ملي است.
    در ميان منابع اجتماعي اسلام، شايد كمتر منبعي را بتوان يافت كه به همبستگي و انسجام اجتماعي و گروهي نپرداخته باشد. همبستگي اجتماعي به عنوان يكي از مهم ترين مؤلفه هاي ارتباط اجتماعي ومبناي كنش انسانها به شمار مي آيد.
    خداي سبحان با نصب كعبه توسط ابراهيم و زنده كردن آن توسط پيامبراسلام (ص) مكاني را مقرر كرد تا تمامي مسلمانان بر گرد آن حلقه زده و با طواف در اطراف كعبه مقدس، اعلام كنند كه همت و هدف همه مسلمانان در راستاي كلمه توحيد است و همه در يك مسير گام برمي دارند.
    تجلي وحدت اسلامي، از جمله مسائلي است كه همواره در هنراسلامي جلوه گري كرده و اين ادعا در بررسي بسياري از هنرها، از جمله نگارگري اسلامي مشهود است.
    در نتيجه بايد گفت : آيين هاي مذهبي، واقعيت هاي اجتماعي اي هستند كه نقش انكار ناپذيري در جامعه دارند و مي توانيم آن را به عنوان مايه همبستگي جامعه در نظر بگيريم. آيين هاي مذهبي زاييده مناسك بوده و مناسك، احساس مذهبي را ايجاد، تقويت و تجديدمي كنند و حس همبستگي ملي را تشديد كرده و شركت كنندگان را به اهميت گروه و جامعه در قالب آيين هاي مذهبي آگاه مي سازند.  

تربيت ديني دانش آموزان در نظام آموزش و پرورش

تربيت ديني دانش آموزان در نظام آموزش و پرورش، به منظور پرورش افرادی آگاه به دين و عامل به آن، اهميت ويژه اي دارد. اگر دانش آموزان به علوم متداول مسلط باشند، ولي از تربیت دینی متناسب با سن خود بی بهره بمانند، اهداف اساسي نظام آموزش و پرورش محقق نشده است. با توجه به پژوهشهای مربوط به تربيت ديني دانش آموزان، برنامه هاي درسي تربيت ديني پاسخگوي نيازهای آنان نیست و تحول اساسی در این زمینه لازم است. بر همين اساس، درصدد پاسخگويي به اين سوالات است: 1- چه راهکارهایی برای تغيير و تحول در برنامه درسي تربيت ديني قابل طرحند؟ 2- اين راهکارهای پيشنهادی به چند دسته قابل تقسيمند؟ 3- تا چه ميزان اين راهكارها ممکن و عملی است؟ يافته-ها حاكي از آن است كه اين راهكارها تحول در دو سطح بنيادين و روشي را در برنامه هاي درسي تربيت ديني اساس قرار داده اند. در سطح بنيادين به مواردي همچون تبیین فلسفه تربيتي اسلام، اتخاذ رويكرد تلفيقي و میان رشته ای در برنامه های درسي و محور قرار دادن تربیت دینی در همه برنامه هاي درسي، تبيين فرايند دين يابي در بستر تجربه دروني و زمينه سازي براي تبلور ارزشها در خویشتن، برنامه ريزي برای استفاده از پتانسیلهای آموزش غيررسمي و ... اشاره شده و در سطح روشي نیز مواردي همچون استفاده از شيوه اكتشافي، ايجاد فضاي معنوي در مدرسه، استفاده از ابزارها و روشهای ترغيبی-انگيزش، استفاده از روشهای غيرمستقيم، الگودهي، استفاده از روشهای فعال، استفاده از فناوریهای نوین اطلاعات، تحليل و تفهيم متناسب با سطح فهم دانش آموز و ... مطرح شده است.

از آن جا كه معمولا برنامه هاي درسي تربيت ديني در تمامي جوامع به دنبال تحكيم، تفكيك و تعين بخشي به آيين و ديني خاص، بر اساس ساختارهاي پيشين زمانمند و مكانمند هستند، به نظر مي رسد كه اين رويكرد با ويژگي جهان بدون مرز و پديده فشردگي زمان و مكان و فرو ريختن ساختارهاي پيشين زندگاني و تربيت در عصر جهاني شدن، در تقابل باشد. بنابراين در اين رابطه پرسش اساسي آن است كه آيا مي توان رويكردي كارآمد، نو و پيشرو را كه بتواند جايگزيني براي رويكرد زمانمند، مكانمند و تعين نگر خاص و سنتي در برنامه درسي تربيت ديني به ويژه براي دوره آموزش و پرورش عمومي باشد، ارايه كرد؟ رويكردي كه با ابعاد و پديده هاي ناشي از جهاني شدن و دنياي بدون مرز هماهنگ تر باشد؟

 این عنوان از دو جهت چالش برانگیز بود:۱-برنامه درسی پنهان و۲-تربیت دینی.

این دو مفهوم از مفاهیمی هستند که همواره بحث و جدلهای زیادی در مورد ماهیت و محدوده آنها وجود داشته است

 نتيجه :
    امروزه نهادهاي اجتماعي براساس ضرورت هاي اجتماعي، فرهنگي،سياسي و اقتصادي و با ويژگي هايي، از قبيل هدفمندي، دارا بودن چارچوب و يكپارچگي و... منجر به همبستگي ملي مي شوند. اين نهادهامي توانند به صورت زبان، آموزش، رسانه، دين ومذهب، سياست،اجتماع، اقتصاد ظهور يابند و هر كدام بر مبناي نيازهايي كه بر اساس تفكر و جايگاه خود تشخيص مي دهند، در نهايت همبستگي ملي راترويج و شكاف هاي اجتماعي و آنچه كه شكاف در مسير توسعه و وحدت ملي قرار دارد را تا حدودي ترميم نمايند.

منابع

روش تدریس بخوانیم و بنویسیم پایه های دوم و چهارم دبستان

کتاب راهنمای معلم فارسی چهارم و  پنجم دبستان

کتاب راهنمای معلم درس هدیه های آسمان پایه چهارم و پنجم دبستان

کتاب های درسی پایه های اول تا پنجم دبستان

اینترنت (مقالات و سخنرانیهای مسئولین در مورد آموزش و پرورش ابتدایی)